Zbiory archeologiczne wystawiane na terenie Muzeum Zamojskiego pochodzą głownie z terenu dawnego województwa zamojskiego. Są to między innymi materiały z własnych badań wykopaliskowych oraz badań Komisji Grodów Czerwieńskich z lat 1951 – 1955 i Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie lat 1975 – 2002.

Eksponaty przedstawione są w ekspozycji:

“Zamojszczyzna w pradziejach i wczesnym średniowieczu”

Wystawa obrazuje pradzieje regionu zamojskiego od starszej epoki kamienia po okres wczesnego średniowiecza. Szczególnie interesująco przedstawiają się archeologicznie udokumentowane dzieje od początków naszej ery. Ekspozycja przedstawia najbardziej efektowne znaleziska z wykopalisk prowadzonych na terenie cmentarzysk z okresu wpływów rzymskich w Kotlinie Hrubieszowskiej.

Pucharki szklane III w n.e.

W II – III wieku naszej ery funkcjonowało tu centrum osadnictwa związanego z migracją skandynawskich Gotów w kierunku wybrzeży Morza Czarnego. Jest to jedyna we wschodniej Polsce monograficzna prezentacja ich dziejów i kultury materialnej. Można tutaj zapoznać się z wyrobami ich rzemiosła.Są to między innymi: złota i srebrna biżuteria, kolie ze szklanych, bursztynowych i fajansowych paciorków, gliniane naczynia, rogowe grzebienie, narzędzia i przedmioty codziennego użytku. Obejrzeć tu można również monety rzymskie oraz przedmioty importowane z terenu Cesarstwa Rzymskiego świadczące o ożywionych kontaktach gospodarczych i handlowych z Europą Południowa.

Grzebienie wykonane z płytek rogowych łączonych nitami z brązu.

Miecz żelazny z wyobrażeniem postaci boga
wojny Marsa i bogini Wiktorii Podlodów III w. /kopia/

Wczesne średniowiecze najpełniej reprezentowane jest przez zabytki pozyskane w trakcie badań na terenie jednego z najlepiej zachowanych w Polsce słowiańskiego cmentarzyska kurhanowego (VII w.) w Mokrem koło Zamościa. Liczącego ponad 60 pochówków. Czasy początku państwa polskiego, walk Bolesława Chrobrego z Rusią Kijowską, aż po najazd Mongołów w XIII w., ilustrują europejskiej klasy znaleziska z Czermna (kamienna ikona, buławka ołowiana, brązowe enkolpiony, srebrne kolczyki), oraz Gródka nad Bugiem- grodu identyfikowanego ze wspominanym przez Jana Długosza Wołyniem.

Miniaturowa ikona kamienna odkryta w trakcie wykopalisk w 1977 r. na majdanie grodziska w Czermnie. Wykonana techniką niskiej płaskorzeźby przedstawia:

“Chrystusa w geście błogosławieństwa”

Stanowi ona wybitny przykład staroruskiej sztuki sakralnej z I poł. XIIIw. Jest jedną z niewielu znanych z terenu Polski ikon kamiennych przy czym wszystkie prawie one pochodzą z terenu zamojskiego /Czermno, Gródek nad Bugiem, Bełżec /.